Soms begint geschiedenis niet met een kanonschot, maar met een schoolprijs. Entree: Aegidius Viret. Geen naam die meteen een belletje doet rinkelen. Geen straat, geen standbeeld. Gewoon een jongen uit Gouda, ergens halverwege de 17e eeuw. En toch, als je het spoor volgt, kom je ineens uit bij een van de meest dramatische momenten uit de Nederlandse geschiedenis: de dood van Michiel de Ruyter. 

Bijdrage Harry Veenendaal

Het begon met een boek. Een klein, wat versleten exemplaar van Erasmus’ Colloquia, gedrukt in 1655. Op het eerste gezicht niets bijzonders. Tot je de eerste pagina openslaat. Daar staat, in sierlijk Latijn, dat het boek in 1658 is uitgereikt aan ‘de uitstekende jongeling Aegidius Viret’. Met handtekeningen van docenten. En van de befaamde rector Jan Wourdanus.

Geen gewoon boek

Kortom: dit was geen gewoon boek. Dit was een prijs. Voor de beste leerling van de Latijnse school. Je ziet hem bijna zitten. Een jongen die zijn naam hoort voorlezen. Die naar voren loopt. Het boek in handen krijgt. Misschien een beetje trots, misschien een beetje nerveus. Gouda, 1658. Niemand in dat lokaal kon toen vermoeden waar die jongen later terecht zou komen. Want Viret verdween niet in de anonimiteit. Hij ging studeren, werd predikant. En niet zomaar een dominee in een rustig dorp, maar een vlootpredikant. Een geestelijke op zee, tussen het hout, het zout en de kanonnen. In dienst van niemand minder dan Michiel de Ruyter. Dat alleen al is bijzonder. Maar het wordt nog opmerkelijker.

In 1675 en 1676 bevond Viret zich met de Nederlandse vloot in de Middellandse Zee. Samen met de beroemde vlootpredikant Theodorus Westhovius kreeg hij een taak die je vandaag bijna diplomatiek zou noemen. In Napels zaten protestantse predikanten gevangen op galeien, veroordeeld vanwege hun geloof. De Ruyter besloot in te grijpen.

En wie stuurde hij? Niet alleen officieren, maar ook zijn predikanten. Viret en Westhovius gingen aan wal, onderhandelden, begeleidden en uiteindelijk brachten ze de vrijgelaten gevangenen terug naar de vloot. Een Goudse oud-leerling die ineens midden in internationale politiek en religieuze strijd staat.

Ernstig

En dan, nauwelijks een paar maanden later, kantelt de geschiedenis. Op 22 april 1676 voor de kust van Sicilië, bij de Etna, komt het tot een grote zeeslag met de Fransen. De kanonnen bulderen. Schepen manoeuvreren in rook en vuur. En daar, op het dek van het vlaggenschip ‘De Eendracht’, staat De Ruyter. Een Franse kanonskogel treft hem. Vernietigend. Zijn voet wordt afgerukt, zijn andere been verbrijzeld. Hij valt en wordt benedendeks gebracht. De strijd gaat door, maar iedereen weet: dit is ernstig.

Viret is aanwezig tijdens de felle zeeslag. Je hoeft hem niet letterlijk naast het bed te plaatsen om te begrijpen: hij bevond zich in die kleine, gesloten gemeenschap van officieren, bemanningsleden en geestelijken. Hij hoorde het nieuws van de Ruyter, zag de gevolgen en de ontreddering die daarop volgde. De vloot wijkt uit naar Syracuse. Daar ligt De Ruyter, dagenlang. Predikantenbidden met hem, lezen uit de Bijbel. Maar zijn toestand verslechtert.
Op 29 april 1676 overlijdt Michiel de Ruyter. Onze nationale held sterft ver van huis. En ergens in die kring van aanwezigen bij het sterfbed, tussen officieren, artsen en predikanten, bevindt zich Aegidius Viret. De jongen die ooit in Gouda een prijsboek kreeg.

Levenslijn

Dat maakt dat ene boek ineens iets heel anders. Het is niet langer zomaar een oud stuk papier. Het is het begin van een levenslijn. Van een klaslokaal in Gouda naar de Middellandse Zee. Van schoolbank naar wereldgeschiedenis.

Je realiseert je hoe klein de wereld van toen eigenlijk was. Hoe een leerling uit Gouda via studie, geloof en ambitie terechtkwam bij de grootste admiraal van zijn tijd. 

Link met De Ruyter

En misschien is dat wel het mooiste van deze vondst. Niet alleen dat er een link is met De Ruyter. Maar dat je iemand ziet groeien. Van ‘de uitstekende jongeling’ naar een man die aanwezig is op een moment dat geschiedenis wordt geschreven. Of beter gezegd: beëindigd. En dat alles, bewaard gebleven in één boek.

Des te bijzonderder is het dat dit unieke historische object zich vandaag bevindt in de collectie van Mandeville Academy, een residentieel academisch studiejaar voor uitzonderlijk hoogbegaafde studenten, waar juist diezelfde combinatie van talent, vorming en intellectuele ambitie centraal staat. 

Soms ligt geschiedenis gewoon op tafel. Je moet alleen even de eerste pagina openslaan.

Harry Veenendaal